Achter deze hekken, wallen en bosjes ligt een bunker daterend uit de Koude Oorlog. De bunker deed dienst als pompstation voor een NAVO pijpleiding die brandstof vanuit de haven van Rotterdam naar diverse vliegvelden in Nederland vervoerde. Tegenwoordig word de bunker gebruikt door kunstenaars onder de naam Studio Omstand, de bunker staat plaatselijk bekend als de geheime bunker en is niet toegankelijk.
Wat de functie is geweest van het kleine bouwwerkje is niet bekend. Wel is er bekend dat meerdere van dit soort gemetselde 'kasten' zich langs het voormalig bommenlijntje bevinden. Uit de grond komt een buis die aansloot op een reeds verdwenen apparaat. Wellicht heeft het dienst gedaan voor een telefoonaansluiting, of heeft het iets te maken met het kunnen blussen van branden. Wie het weet mag het zeggen.
De onderstaande bunker deed in de Tweede Wereldoorlog dienst als waterreservoir voor bluswater wat nodig zou zijn als er brand zou uitbreken. Dit exemplaar bevind zich dan ook ten midden van enkele splitterboxen waar de vliegtuigen verdekt stonden opgesteld. Rondom Fliegerhorst Deelen zijn meerdere van deze bunkers gebouwd en vrijwel allemaal nog aanwezig. De meeste staan echter tot de rand vol met water en zijn daardoor niet van binnen te bezoeken.
Rondom het vliegveld is door de Duitsers een wegennet aangelegd waarover de vliegtuigen zich konden verplaatsen. In de meeste gevallen zijn het uit straatklinkers bestaande wegen die naar de verschillende onderdelen van het vliegveld liepen zoals bijvoorbeeld vanaf de hangars naar de startbaan. De meeste van deze rolbanen zijn nog altijd aanwezig en doen tegenwoordig gewoon dienst als bosweg. Bij sommige stukken zijn nog de witte steentjes in het midden van de baan zichtbaar die de vliegtuigen met minimaal licht de weg wezen.
Splitterboxen waren een eenvoudige maar doeltreffende manier op vliegtuigen verdekt te kunnen opstellen. Meestal bestonden deze boxen uit een U-vormige aarde wal die aan de bovenzijde waren afgedekt met camouflage netten. Deze splitterboxen bevonden zich ook vrijwel altijd in een bebost gebied wat uiteraard ook voor de nodige camouflage zorgde. Soms bevond zich in een box een klein schuurtje of iets dergelijks of was er bij de ingang een grote schuifdeur geplaatst. Onlangs is er nog een fundering van zo'n schuifdeur opgegraven zoals op de onderstaande foto's is te zien. Rondom Fliegerhorst Deelen zijn nog een tiental Splitterboxen aanwezig meestal in de vorm van overwoekerde grasveldjes met een half vergane aarde wal eromheen. Enige voorkennis van zaken is dus wel op zijn plaats bij het herkennen van de boxen.
Het betreft hier een vooroorlogse eendenvijver die door de Duitsers is verbouwd en gebruikt als zwembad. De Duitsers hebben onder andere de opstaande rand rondom de vijver aangebracht. Rondom het vliegveld zijn meerdere betonnen bakken te vinden die mogelijk in het verleden ook zijn gebruikt als eendenvijvers. Enkele van deze vijvers zijn door de Duitsers gebruikt als waterbassins voor het opslaan van bluswater.
Onderstaand bouwwerk is met recht een uniek stukje geschiedenis te noemen met betrekking tot Duitse vliegveldenbouw in Nederland. Het als boerenschuur gecamoufleerde bouwwerk is in feite een grote Duitse hangar die door middel van het naastgelegen ketelhuis continu warm werd gestookt. Het voordeel hiervan was dat de Duitse vliegtuigen van de Luftwaffe veel sneller konden opstijgen als de gene die in koude hangars of splitterboxen stonden opgesteld. Tegenwoordig doet de hangar dienst als schuur maar de grote ingang waar een vliegtuig door past is nog duidelijk herkenbaar. Ook het straatwerk voor de schuur is van Duitse origine en nog altijd voorzien van enkele witte steentjes die vanaf de rolbaan de hangar in lopen. Het ketelhuis is na de oorlog verbouwd tot woning en hier wonen dan ook nog altijd mensen.
Rondom het vliegveld Deelen zijn door de Duitsers diverse Flakstellingen aangelegd ter verdediging van het vliegveld. Vrijwel al deze stellingen zijn na de oorlog verloren gegaan met uitzondering van de stelling op de Arnhemse Heide. Deze Flakstelling bestaat uit enkele open beddingen die gemaakt zijn van een soort prefab formsteine en hebben naast de bedding een kleine ruimte om te schuilen en of munitie in op te slaan. Tijdens ons bezoek hebben 3 beddingen gevonden maar mogelijk ligt er ook nog een vierde.
Op enige afstand ten westen van het vliegveld hebben de Duitsers een Flakstelling gebouwd ter verdediging van het vliegveld. Vermoedelijk gaat het hier om de 2 cm Flak zoals in veel gevallen gebruikelijk en doeltreffend was tegen laag overvliegende vijandelijke vliegtuigen. Hoewel de stelling helemaal in puin ligt zijn toch nog duidelijk de locaties van de Open Bedding zichtbaar die zoals als de ter plaatse aangetroffen materialen laten zien uit prefab blokken waren opgebouwd. Een zelfde soort stelling is nog altijd aanwezig op de Arnhemseheide. Helaas is onderstaande stelling geheel overhoop gehaald door lieden met metaaldetectors die het nodig vonden om de opgegraven troep overal te laten slingeren.
Het betreft hier één van de resterende Duitse hangars welke behoorde tot Fliegerhorst Deelen. De hangar is gecamoufleerd als boerenschuur en voorzien van enkele nep raampjes nog altijd te midden van een akker. In het omliggende bos bevinden zich ook nog enkele splitterboxen bestaande uit aarde wallen waar vliegtuigen verdekt opgesteld stonden. De hangar verkeert echter niet in een al te beste staat maar onlangs is deze wel voorzien van nieuwe dakbekleding. In de hangar zelf die overigs afgesloten is en word gebruikt als boerenschuur is nog altijd de Duitse tekst te lezen "Rauchen Verboten" De muur aan de voorzijde van de hangar is er pas na de oorlog ingezet. Tijdens de oorlog was dit een open ruimte zodat de jachtvliegtuigen er in en er uit konden rijden. Dit type was dan ook een koude hangar, elders op het vliegveld stonden ook verwarmde hangars waardoor de voorverwarmde vliegtuigen sneller konden uitrukken.
Vanaf het station in Wolfheze is er in 1941 een spoorlijn aangelegd richting Fliegerhorst Deelen. Dit met het doel om bouwmaterialen aan te voeren maar ook brandstof en munitie. Door dit laatste staat het spoor wat na de oorlog weer is afgebroken dan ook bekend als het bommenlijntje. Het spoor was ongeveer 13 kilometer lang en had bij het vliegveld diverse zijtakken om vrijwel overal op vliegveld te kunnen komen. Eén van de meest uit het oog springende restanten hiervan is de zogenoemde Locomotief loods. In dit gebouw werd dan het onderhoud gepleegd aan de locomotief en de bijbehorende zaken. Tegenwoordig word het gebouw bewoond en is het niet toegankelijk. Vanaf de openbare weg is het echter wel goed zichtbaar.
Op de Arnhemseheide, redelijk ver van het vliegveld en de overige Duitse bebouwing bevind zich Kamp Koningsweg. Dit nog altijd militaire terrein is door Duitsers aangelegd als opslagterrein voor bouwmaterialen en overige goederen. Na de oorlog zijn de panden verbouwd tot garages voor defensie en eigenlijk sindsdien verwaarloost. Het terrein is tegenwoordig geheel omheint en nog altijd verboden toegang. Tijdens ons bezoek hebben we een paar foto's gemaakt maar werden vrijwel direct verzocht op te vertrekken. De Arnhemseheide zelf is wel toegankelijk als een openbaar militair oefenterrein.
Het Divisionsdorf is een terrein wat in de jaren 30 is opgericht als sanatorium voor psychiatrische patiënten. Na de Duitse overname vestigde de 1e Nachtjagd-Division zich in het gebouw en werd het terrein verder uitgebouwd met diverse Duitse panden in de bekende heimatschutz architektur. In 1941 werd er in het voormalig sanatorium een reichsschule gestart onder de naam: Reichsschule Koningsheide. Deze SS-elitescholen waren nationaal politieke leerinstellingen om toekomstige nazileiders op te leiden. In 1942 bleek echter dat de school in het Divisionsdorf had gefaald en werd het terrein weer overhandigd aan de Luftwaffe. Onder hun leiding werd er het eerste vluchtleidingscentrum gebouwd wat later is overgegaan naar de Diogenes bunker hier enkele honderden meters vandaan. Tijdens de slag om Arnhem in september 44 is het sanatorium dusdanig beschadigd tijdens een bombardement dat het gebouw als verloren werd beschouwt. De bommen waren dan ook eigenlijk voor de Diogenes bunker bestemd maar miste hun doel. Tegenwoordig zit er op het terrein een vakantiepark en manege gevestigd en doet weinig herinneren aan de oorlog. Toch zijn er nog altijd diverse Duitse gebouwen aanwezig die u op onderstaande foto's kunt bekijken. Als u meer wilt weten over het Divisionsdorf, of over Fliegerhorst Deelen in het algemeen kijk dan vooral eens op de volgende website www.dickveerman.nl Betere informatie zult waarschijnlijk niet vinden over het grootste monument van Nederland. Via zijn website is ook een fietsroute te vinden die u naar de meeste locatie van het vliegveld brengt.
Voor de oorlog werd er aan de rand van het huidige vliegveld het landgoed Vrijland aangelegd. Op het gedeelte Oud Vrijland verscheen een Missionarishuis met een bijbehorende kapel. Eenmaal in Duitse handen werd het Missionarishuis door de Duitser omgedoopt tot het Fliegerhorst Kommandantur oftewel de plek waar waar de vliegveld commandant zich bevond. De naast gelegen kapel werd omgevormd tot bioscoop en de missionarissen verdwenen buiten beeld. Na de oorlog vestigde de Luchtmobiele Brigade zich in het statige pand die er tot de afstoting enkele jaren geleden hun hoofdkwartier hadden zitten. Tegenwoordig zit er in het pand een Escape Room waar je als kraker zijnde moet zien te ontkomen aan de ME. Rechts van het gebouw bevinden zich ook nog enkele bomen met daarin zowel Duitse als Canadese gekerfde teksten. Op een paar honderd meter afstand bevind zich nog een gebouw wat door de Duitsers werd gebruikt als gevangenis. Dit gebouw is vanaf de openbare weg zichtbaar maar bevind zich op militair terrein.
Het betreft hier vrij groot U-vormig gebouw wat in de oorlog dienst deed als Officiersmess. In de mess zat onder andere een keuken en kantine waar de Duitse soldaten enig vertier konden beleven met de Blitzmädels die hier op steenworp afstand verbleven. De mess bevind zich op het Luftnachrichtenlager (Kamp Koningsweg Noord) en ligt er vrij vervallen bij. Enkele Duitse panden die om de mess stonden zijn in het verleden al gesloopt.
Op de "Kop van Deelen bevinden zich nog altijd een groot aantal door de Duitsers gebouwde gebouwen waaronder een paar bunkers. Helaas is dit gebied vrijwel helemaal verboden toegang omdat de Hoenderloogroep hier gevestigd zit. Eén van de panden die wel op openbaar terrein ligt is de oude Flakscheinwerfergebaude van het vliegveld. In dit pand zit tegenwoordig het Museum Vliegbasis Deelen waar de geschiedenis van het vliegveld word verteld plus nog veel meer. Op de laatste foto is ook nog een groene schuur te zien, dit is niet zo maar een schuurtje maar de met platen bekleden gefechtsstand. Achter deze platen zit een grote bunker die op vrijwel alle Duitse vliegvelden van enige betekenis zijn gebouwd. Bij de ingang tot het terrein van de Hoenderloogroep heeft u ook nog zicht op de het gebouw wat door de Duitse brandweer werd gebruikt.
De onderstaande 3 Duitse gebouwen behoorde tot het Luftnachrichtenlager wat na de oorlog is hernoemt tot Kamp Koningsweg Noord. In de Duitse gebouwen waren de Luftnachrichtenhelferinnen (Blitzmädels) gehuisvest die werkzaam waren in de Grossraumgefechtsstand Diogenes hier enkele honderden meters vandaan. Blitzmädels waren een vrouwelijke tak van de Luftwaffe die de binnengekomen informatie met lampjes projecteerde op de grote kaart die hing in de Diogenes-bunker. Op die manier kon de Duitse Luftwaffe het vliegverkeer boven Nederland en een deel van Duitsland in kaart brengen. De gebouwen zijn uniek in hun soort omdat de overige Duitse gebouwen in Nederland allemaal uit één verdieping bestaan. Tijdens ons bezoek in 2017 stonden de gebouwen leeg, deze worden echter opgeknapt en zullen in de toekomst als creatieve bolwerken worden gebruikt.
Na de oorlog is het terrein met de Duitse gebouwen hernoemt tot de Zeven Provincie maar tijdens de Tweede Wereldoorlog boden de gebouwen onderdak aan het Duitse personeel wat werkzaam was op de Werft. Dit was het technische complex van het vliegveld waar onder andere de onderhoud werd verzorgd aan de vliegtuigen. Op het terrein van de Zeven Provincie zijn er in opdracht van de Duitsers 7 panden gebouwd waarvan er nog 6 bewaard zijn gebleven. De gebouwen zijn geheel volgens de Heimatschutzstil gebouwd en hebben muurdiktes van ongeveer 50 cm bestaande uit metselwerk. Voor de ramen zijn ook nog altijd de dikke stalen luiken aanwezig die voor extra bescherming moesten zorgen. Na de oorlog zijn de panden door het Nederlandse leger in gebruik genomen en enkele jaren geleden geheel verwaarloost weer afgestoten. Zoals op de onderstaande foto's ook goed is te zien staan de gebouwen er nog al bouwvallig bij. Gelukkig worden de panden momenteel opgeknapt met oog op de oorspronkelijk staat.
Verspreid op, om, en rond het vliegveld zijn een groot aantal restanten te vinden die betrekking hebben tot de krijgsgeschiedenis. Onderstaand een kleine greep van wat er zoal te vinden is.
Het betreft hier een waterbunker waarvan er op Fliegerhorst Deelen diverse zijn gebouwd. Het onderstaand bunkertje ligt geheel ondergronds en is aan de bovenzijde afgesloten met een luik. Rondom de bunker hebben tijdens de oorlog een groot aantal vliegtuighangars gestaan die alle in het verleden zijn gesloopt. Enkel de oude Duitse rolbanen zijn nog aanwezig en her en der een bodemplaat of wat restanten. De onderstaande bunkertjes staan alle vol met water en doen nog steeds dienst als opslag voor bluswater in verband met natuurbranden.