Fort Werk IV

Fort Werk IV is een prachtig gerestaureerd fort wat samen met vier andere forten (versterkingen) onderdeel uitmaakte van het "Offensief voor Naarden" Fort Werk IV is omstreeks 1869 gebouwd op het hoogste punt in Bussum en word omringd door een droge gracht. In deze gracht bevind zich een gemetselde muur met een grote aantal schietsleuven. Op het terrein zelf staan vijf gebouwen waarvan er drie behoorde tot het fort. Dit waren twee bomvrije wachthuizen met in het midden een doorlopende portene (gang) De andere twee gebouwen waren de fortwachterswoningen welke in 1942 is afgebroken maar in 2003 weer is herbouwd en de Artillerieloods. 

Fort Werk IV
Offensief voor Naarden
Groep Naarden - Vak B - Bussum

Aspergeversperring

Hoewel de Vesting Naarden in 1926 officieel is opgeheven als verdedigingswerk werden er in aanloop naar de Tweede Wereldoorlog wel diverse maatregelen genomen. Eén van deze maatregelen was het aanleggen van versperringen op strategische plekken. Op enkele honderden meter afstand van de Werken aan de Karnemelksloot verscheen tussen 1939 en 1940 een aspergeversperring bestaande uit twee rijen in het beton gestoken stukken spoorrails. De stukken rails zijn vandaag de dag verdwenen maar de betonnen fundering is nog altijd aanwezig.



Aspergeversperring
Werken aan de Karnemelksloot 
Groep Naarden - Vak B - Naarden

Drinkwaterreservoirs

De drinkwaterreservoirs die iets ten noorden van de Werken aan de Karnemelksloot liggen dateren uit de mobilisatieperioden van 1914 - 1918. In deze periode werd er zowel ten oosten als ten zuiden van Naarden een verdedigingslinie aangelegd bestaande uit enkele betonnen schuilplaatsen, loopgraven en prikkeldraadversperringen. Ook de betonnen reservoirs zijn hier toen langs de Karnemelksloot gebouwd bestaande uit twee betonnen bakken van circa 2,70 x 2,20 m, De reservoirs bestaan uit 10 cm cementijzer en hebben een hoogte van 1 m. In de reservoirs kon het opgepompte drinkwater worden opgeslagen voor de manschappen in de naastgelegen veldversterkingen. Boven op de reservoirs bevind naast een mangat voor onderhoud en inspectie ook nog de aansluiting waar men een pomp op kon aansluiten. Tegenwoordig liggen de vrij unieke reservoirs bijna geheel verscholen onder begroeiing en is er niet zo veel van zichtbaar.

Drinkwaterreservoirs   
Werken aan de Karnemelksloot 
Groep Naarden - Vak B - Naarden

Groepsschuilplaats Type 1915

Het betreft hier een groepsschuilplaats van het type 1915. Het bouwwerk dateert uit de Eerste Wereldoorlog en diende als schuilplaats voor circa 16 soldaten. Het geheel bestaat uit een ongeveer 10 meter lange gang met aan weerszijde twee ingangen. Dit exemplaar wijkt echter wel af van het standaard type wat onder andere veel is gebouwd rond Utrecht en dan met name bij de forten Rijnauwen en Vechten. Het verschil zit hem in de positie van de ramen en deuren. Bij het standaard type 1915 zitten de deuren uiterst links en rechts terwijl ze bij dit exemplaar tussen de ramen in zitten. Ook de achterzijde wijkt af want normaliter bestaat dit type slechts uit een rechthoekige gang terwijl het dak hier schuin afloopt en er door scheidingsmuurtjes diverse nissen worden gevormd. Vlakbij dit bouwwerk bevinden zich ook nog twee waterreservoirs uit de zelfde tijdsperioden.

Groepsschuilplaats Type 1915
Werken aan de Karnemelksloot 
Groep Naarden - Vak B - Naarden

Damsluis + Fortwachterswoning

Rond vrijwel alle forten in Nederland werden zogenoemde Fortwachterswoningen gebouwd. Dit waren "gewone" woningen waar de fortwachter in vredestijd woonde. Hij hielt het niet bemande fort in de gaten en hielt zich onder meer bezig met het onderhoud van het fort. Vlakbij de woning bevind zich ook de uit 1787 daterende damsluis welke er voor moest zorgen dat het geïnundeerde water niet via de Karnemelksloot weer zou wegstromen.

Damsluis + Fortwachterswoning
Werken aan de Karnemelksloot 
Groep Naarden - Vak B - Naarden

Wachthuis B - Fort Erica

De Karnemelksloot is een in 1600 gegraven sloot tussen het Gooiland en Naarden. Over de sloot werden vroeger grote hoeveelheden turf vervoerd naar onder andere Naarden en Muiden. De sloot maakte zowel deel uit van de oude als van de Nieuwe Hollandse Waterlinie in de vorm van een damsluis die kon worden afgesloten om het omliggende terrein onder water te kunnen zetten. Rond 1874 werden er aan weerszijde van de damsluis batterijen aangelegd die samen de Werken aan de Karnemelksloot vormde. Onderstaand exemplaar is het bomvrije wachthuis van de Oostbatterij welke ook bekend staat als Fort Erica of wachthuis B. Het gebouw is in gebruik door de plaatselijke scouting en is enkel van buiten de fortgracht te bezichtigen.

Wachthuis B - Fort Erica
Werken aan de Karnemelksloot
Groep Naarden - Vak B - Naarden

Wachthuis A - Hamerfort

Wachthuis A was één van de twee bomvrije gebouwen welke behoorde tot de "Werken aan de Karnemelksloot" Het gebouwd bevind zich op de Westbatterij en is gebouwd rond 1874. Van binnen bestaat het bomvrije bouwwerk uit diverse ruimtes waarvan het manschappenverblijf het grootste was. Verder was er nog een aparte ruimte voor de officieren en een ruimte waar gekookt kon worden en in de buiten gevel bevinden zich ook nog enkele toiletten. Het geheel bevind zich op een eiland en word omringt door een aarde wal. Tegenwoordig worden de Werken aan Karnemelksloot gebruikt door de plaatselijke scouting vereniging en zijn niet te bezoeken. De batterij werd ook wel aangeduid als het Hamerfort.

Wachthuis A - Hamerfort
Werken aan de Karnemelksloot
Groep Naarden - Vak B - Naarden

Aspergeversperring Ankeveen

Het betreft hier nog een gaaf exemplaar van een gevechtswagenversperring oftewel een aspergeversperring. De versperring is hier tussen 1939 en 1940 gebouwd met als taak de Gooilandseweg te kunnen blokkeren ter hoogte van het begin van het inundatiegebied. De versperring valt in drie delen op te delen namelijk een een hoger gelegen linker en een rechterdeel welke waren voorzien van H profielen, en een doorgang in het midden. Dit middenstuk kon men in geval van oorlogsdreiging afsluiten met zogenoemde tetraëders (drakentanden) De versperring mag vrij uniek genoemd worden omdat er maar weinig exemplaren bewaard zijn gebleven die zo compleet zijn.


Aspergeversperring Ankeveen
Nieuwe Hollandse Waterlinie
Groep Naarden - Vak B - Uitermeer

Overzicht Werken aan de Karnemelksloot

De Werken aan de Karnemelksloot laten een goed beeld zien van de krijgsgeschiedenis uit de moderne tijd. Uit vrijwel alle mobilisatieperiodes van Nederland zijn hier restanten van terug te vinden. Het oudste relict is de uit 1787 daterende damsluis welke een onderdeel was van de Oude Hollandse Waterlinie. Een kleine honderd jaar later werden de bomvrije wachthuizen gebouwd als versterking voor de Nieuwe Hollandse Waterlinie. Gedurende de Eerste Wereldoorlog werden er in de omgeving diverse versterkingen aangelegd waaronder de groepsschuilplaats van het type 1915. Het laatste onderdeel wat hier nog altijd is terug te vinden is de fundering van een Aspergeversperring welke hier is aangelegd in de aanloop naar de Tweede Wereldoorlog. Op de onderstaande kaart staan de relicten aangegeven waar ze in het veld te vinden zijn. Daaronder treft u een overzicht aan met het jaar van bouwen en link naar de betreffende pagina.

Jaar:	Type:	Locatie:	Nog aanwezig:	Link:
1787	Damsluis	Werken aan de Karnemelksloot	Ja	Link
1874	Wachtgebouw A – Hamerfort	Werken aan de Karnemelksloot	ja	Link
1874	Wachthuis B – Fort Erica	Werken aan de Karnemelksloot	Ja	Link
1874	Fortwachterswoning	Werken aan de Karnemelksloot	Ja	Link
1915	Groepsschuilplaats type 1915	Werken aan de Karnemelksloot	Ja	Link
1915	Drinkwaterreservoirs	Werken aan de Karnemelksloot	Ja	Link
1939	Aspergeversperring	Werken aan de Karnemelksloot	Ja	Link

Werken aan de Karnemelksloot

De Werken aan de Karnemelksloot bestaan uit twee batterijen met daar op een bomvrij wachthuis. Deze bomvrije fortgebouwen zijn hier gebouwd tussen 1873 en 1874 op de reeds uit de Oude Hollandse Waterlinie daterende batterijen. Tussen de batterijen ligt de in 1600 gegraven Karnemelksloot die op dit punt geblokt kon worden door een damsluis. Hierdoor werd voorkomen dat het geïnundeerde water weer via de sloot zou weg stromen naar het lager gelegen achterland. De batterijen met daarop de wachthuizen zijn nog altijd aanwezig maar niet te bezoeken. Ten tijde van de Eerste Wereldoorlog werd het terrein opnieuw gemobiliseerd en uit deze perioden is er nog een groepsschuilplaats van het type 1915 aanwezig en twee drinkwaterreservoirs. Ook uit de mobilisatieperioden voorafgaand aan de Tweede Wereldoorlog is nog een relict aanwezig in de vorm van een fundering van een aspergeversperring.

Overzicht Verdedigingswerken

Werken aan de Karnemelksloot

Overzicht Infanteriestelling De Fransche Kamp

Op de Franche Kamp in Bussum is een bijzonder stukje uit de Nederlandse krijgsgeschiedenis te vinden. In dit bos is namelijk qua betonwerk een vrijwel intacte infanteriestelling te vinden uit de Eerste Wereldoorlog. De stelling bestaat uit een 60 tal groepsschuilplaatsen die tegenwoordig bekend staan als het type 1918. Van dit type zijn twee verschillende varianten waarvan de grootste geschikt was als schuilplaats voor 16 personen en de kleine variant voor 8 personen. Onderling waren de schuilplaatsen verbonden met loopgraven waar vanuit de strijd moest plaats vinden. Deze strijd heeft zich hier gelukkig nooit afgespeeld en de loopgraven zijn reeds verdwenen. Wat overblijft zijn de 60 tal groepsschuilplaatsen waarvan de meeste door de Duitsers zijn gevuld met zand en vervolgens nog altijd zijn dicht gemetseld. Onderstaand treft u een kaart met daarop de ligging van de verdedigingswerken en daaronder een overzicht met het type en in welke staat het werk zich bevind.

   Goed = Geheel zichtbaar - Redelijk = 75% zichtbaar - Matig = Minder dan 25% zichtbaar - Slecht = Vrijwel ondergronds

Nummer:	Variant:	Functie:	Staat / Zichtbaarheid:
1	1918 – I	Groepsschuilplaats	Redelijk
2	1918 – I	Groepsschuilplaats	Matig
3	1918 – I	Groepsschuilplaats	Slecht
4	1918 – II	Groepsschuilplaats	Goed
5	1918 – II	Groepsschuilplaats	Goed
6	1918 – I	Groepsschuilplaats	Matig
7	1918 – I	Groepsschuilplaats	Redelijk
8	1918 – I	Groepsschuilplaats	Goed
9	1918 – I	Groepsschuilplaats	Goed
10	1918 – II	Groepsschuilplaats	Goed
11	1918 – I	Groepsschuilplaats	Goed
12	1918 – I	Groepsschuilplaats	Redelijk
13	1918 – II	Groepsschuilplaats	Goed
14	1918 – II	Groepsschuilplaats	Redelijk
15	1918 – I	Groepsschuilplaats	Redelijk
16	1918 – I	Groepsschuilplaats	Redelijk
17	1918 – II	Groepsschuilplaats	Redelijk
18	1918 – I	Groepsschuilplaats	Redelijk
19	1918 – I	Groepsschuilplaats	Redelijk
20	1918 – I	Groepsschuilplaats	Redelijk
21	1918 – II	Groepsschuilplaats	Matig
22	1918 – I	Groepsschuilplaats	Matig
23	1918 – II	Groepsschuilplaats	Slecht
24	1918 – II	Groepsschuilplaats	Slecht
25	1918 – I	Groepsschuilplaats	Matig
26	1918 – I	Groepsschuilplaats	Matig
27	1918 – I	Groepsschuilplaats	Matig
28	1918 – I	Groepsschuilplaats	Matig
29	1918 – II	Groepsschuilplaats	Slecht
30	1918 – II	Groepsschuilplaats	Slecht
31	1918 – I	Groepsschuilplaats	Matig
32	1918 – I	Groepsschuilplaats	Matig
33	1918 – II	Groepsschuilplaats	Matig
34	1918 – II	Groepsschuilplaats	Slecht
35	1918 – I	Groepsschuilplaats	Slecht
36	1918 – I	Groepsschuilplaats	Matig
37	1918 – II	Groepsschuilplaats	Slecht
38	1918 – II	Groepsschuilplaats	Matig
39	1918 – I	Groepsschuilplaats	Redelijk
40	1918 – I	Groepsschuilplaats	Matig
41	1918 – II	Groepsschuilplaats	Matig
42	1918 – I	Groepsschuilplaats	Matig
43	1918 – I	Groepsschuilplaats	Matig
44	1918 – I	Groepsschuilplaats	Matig
45	1918 – II	Groepsschuilplaats	Matig
46	1918 – I	Groepsschuilplaats	Slecht
47	1918 – I	Groepsschuilplaats	Redelijk (Opgeblazen)
48	1918 – II	Groepsschuilplaats	Goed (Opgeknapt)
49	1918 – I	Groepsschuilplaats	Matig
50	1918 – II	Groepsschuilplaats	Matig
51	1918 – I	Groepsschuilplaats	Matig
52	1918 – I	Groepsschuilplaats	Matig
53	1918 – I	Groepsschuilplaats	Slecht
54	1918 – I	Groepsschuilplaats	Matig
55	1918 – I	Groepsschuilplaats	Matig
56	1918 – II	Groepsschuilplaats	Slecht
57	1918 – II	Groepsschuilplaats	Matig
58	1918 – I	Groepsschuilplaats	Matig
59	1918 – I	Groepsschuilplaats	Slecht

Lehrbatterie Naarden

Het betreft hier een instructie batterij om de soldaten van de Kriegsmarine te leren omgaan met 10,5 cm luchtdoelgeschut. In het IJsselmeer was een stuk afgezet van 2 bij 5 km zodat men hier ongestoord kon vuren. Er liggen 4 geschutsopstellingen die in een goede staat verkeren. Een Aggregaatgebouw voor een dieselmotor die de batterij van stroom moest voorzien. Een Leitstand die kort na de oorlog geheel is verdwenen en een zoeklichtopstelling die men na de oorlog van binnenuit heeft opgeblazen.