Fundering Y-Pijler - Nummer 2

Het betreft hier de tweede fundering welke in 2019 in Harderwijk is terug gevonden tijdens grondwerkzaamheden. Ook hier gaat het zeer waarschijnlijk weer om een fundering van een Y-Pijler net als de al eerder terug gevonden restanten die overigs grote overeenkomsten vertoont met deze maar toch net even anders is. Beide funderingen bestaan al dan niet meer compleet uit acht poeren waar de toren op rusten. In het midden van deze toren stond de zogenoemde "Messhütte" of radiohut. Hiervan zijn de omgeklapte funderingsmuren ook nog aanwezig. Hierop heeft de gemetselde radiohut gestaan waarvan nog enkele kleine delen met groene camouflage kleuren zijn terug te vinden.


Fundering Y-Pijler - Nummer 2 
Stellung Hase - Harderwijk 
Foto's 17 November 2019

Fundering Y-Pijler - Nummer 1

Afgelopen februari (2019) maakte wij op deze site al melding van een gevonden fundering welke behoorde tot de Duitse radarstelling "Stellung Hase" in Harderwijk. Inmiddels is het november 2019 en is het archeologisch onderzoek afgerond. Uit dit onderzoek is naar buiten gekomen dat het zeer waarschijnlijk om een fundering van een Y-Pijler gaat zoals wij toen der tijd al hier vermelden. De bouw en graaf werkzaamheden zijn inmiddels afgerond en de fundering heeft een mooi plekje gekregen binnen de nieuwe situatie. Er is overigs nog meer nieuws want er is een paar honderd meter verderop nog een soortgelijke fundering aangetroffen. Onderstaande foto's dateren van 17 november 2019. Foto's uit februari kunt u hier vinden. Voor het onderzoeksrapport van RAAP zie deze LINK (directe download PDF)

Fundering Y-Pijler - Nummer 1
Stellung Hase - Harderwijk 
Foto's 17 November 2019

Würzburg Riese - Planetron Dwingeloo

Bij het inmiddels verwaarloosde en gesloten Planetron in het Drentse Dwingeloo staan de restanten van een oude Duitse Würzburg Riese radar. Restanten omdat de radar die hier sinds 1956 staat verbouwd voor het toenmalig gebruikt. Mogelijk is zelfs alleen het onderstel van de schoten origineel en is de rest later vervangen of aangepast. De radar komt oorspronkelijk van een Noors eilandje en is samen met nog een exemplaar in 1952 aan Nederland verkocht. In Dwingeloo werd er met de radars onderzoek gedaan naar de zon. Uit eindelijk is het broertje van deze radar in 1991 naar een Duits museum gegaan en staat dit exemplaar er nu troosteloos, gesloopt, en verwaarloost bij. Het zou dan ook mooi zijn als deze radar in de toekomst een mooi plekje zou krijgen in bijvoorbeeld de Tiger-Stelling op Terschelling. Meer info over deze radar kunt u vinden in deze PDF.

Würzburg Riese
Planetron Dwingeloo
Drenthe

Diverse

Het Navigatiestation in Groningen bestaat uit vijf radarbunkers een commandobunker en nog enkele kleinere werkjes. Deze gebouwtjes hadden een ondersteunende functie waarschijnlijk hoofdzakelijk voor de stroomtoevoer voor de radars. Hoewel deze bunkers geheel onder de grond liggen is er toch het één en ander van zichtbaar. Onder andere is er een pantserkoepeltje te vinden welke afkomstig is van een gesloopte Duitse bunker uit Zeeland. Dit koepeltje is aangepast en deed dienst als nooduitgang. Ook zijn er twee grote ventilatieschachten zichtbaar en enkele ingangen tot de bunkers. De eigenaar van het complex een particulier is echter niet zo gecharmeerd van ongewenste bezoekers en raad mensen aan het complex niet te betreden. Het gebied is goed beveiligd en word onder andere door de politie in de gaten gehouden.

Diverse 
Navigatiestation Groningen 
(NS-G) Marsum - Koude Oorlog

Radarbunker ER 438

Onderstaande bunker behorende tot Navigatiestation Groningen was uitgerust met een rondzoekradar van het type ER 438. De bunker zelf heeft aan de zijkant een grote toegang waardoor het mogelijk was om de benodigde apparatuur naar binnen te kunnen brengen. In de bunker zelf waren twee ruimtes waar de apparatuur stond opgesteld en er was een luchtbehandelingsruimte aanwezig. Alle bunkers in dit complex waren tevens ook voorzien van een nooduitgang en een toilet. Tegenwoordig is de bunker geheel afgesloten en enkel vanaf de buitenkant te bekijken.



Radarbunker ER 438
Navigatiestation Groningen (NS-G) 
Marsum - Koude Oorlog

Commandobunker

Bij het zien van de onderstaande foto's zal de gemiddelde bezoeker niet meteen beseffen hoe reusachtig complex hier onder de grond verstopt zit. Namelijk een uit twee verdiepingen bestaande bunker met circa 50 vertrekken. De bunker deed tijdens de Koude Oorlog dienst als commandopost voor het Navigatiestation Groningen maar is nu al een lange tijd verlaten. Er waren plannen om er een Koude Oorlog museum in te vestigen maar van deze plannen is niks terecht gekomen. Achter de ingang zit een trap die uitkomt op de bovenste verdieping van de bunker. Hier zaten onder andere een kantine, toiletten, een wasruimte en overige dagelijkse zaken gevestigd. Op de beneden verdieping zat onder andere een telefooncentrale en meer ruimtes die nodig waren voor de communicatie met de buitenwereld. Ook was hier een luchtbehandelingsruimte en stond hier een noodaggregaat. Tegenwoordig is de bunker hermetisch afgesloten en is het door een hek een hoge begroeiing ook niet heel eenvoudig om dichtbij te komen. Het hele terrein is overigs verboden toegang wat de bezoeker door middel van diverse bordjes word duidelijk gemaakt.

Commandobunker
Navigatiestation Groningen (NS-G)
Marsum - Koude Oorlog

Fundering Radiotoren gevonden - Stellung Hase Harderwijk 26-02-2019

Op 26 februari 2019 is er in Harderwijk een fundering gevonden van een Radiotoren welke behoorde tot de Duitse radarstelling "Stellung Hase" Het geheel bestaat uit een vierkante fundering waarom heen een aantal betonnen poeren liggen. Welk radiosysteem er precies op de toren heeft gestaan word nog onderzocht maar naar alle waarschijnlijkheid betreft het hier een Y-toren waarvan de Y staat voor Ypsilon. Mocht er meer nieuws over het fundament verschijnen zullen wij er opnieuw aandacht aan besteden. Wat er met de restanten gaat gebeuren is overigs nog niet bekend. Archeologen van het onderzoeksbureau doen er momenteel onderzoek.


Fundering Radiotoren
Stellung Hase - Harderwijk
Foto's 27 februari 2019

Sokkel Würzburg Riese V229

Het betreft hier 1 van de 2 Würzburg Riese sokkels die er in de Tigerstelling te vinden zijn. Het tweede exemplaar ligt echter nog voor het grootste deel onder de grond. Tijdens de oorlog stond er op de sokkel een radar die in samenwerkwerking met het de Freya in staat was om vijandelijke vliegtuigen te kunnen volgen. In heel Nederland zijn nog een tiental van deze sokkels terug te vinden met onderling kleine verschillen.

Sokkel Würzburg Riese V229
Bp.4 - Stp. V - Nachrichtenanlage Tiger 
Tigerstelling - Stp.Gr.Terschelling

Küver 408 - Funk und Leuchtfeuer bunker

Het Küver type 408 was een Funk und Leuchtfeuer bunker wat inhield dat er in de bunker apparatuur stond opgesteld ter behoeve van een licht of radiobaken. Dit hield in dat er vanuit de bunker een uniek signaal werd uitgezonden waardoor de Luftwaffe piloten hun positie konden bepalen. In de Tigerstelling zijn 3 van deze bunkers gebouwd. Onderstaand exemplaar zou echter een andere functie hebben gehad namelijk die van funkstelle (radiografisch contact met jachtvliegtuigen) De Küver 408 die wel werd gebruikt als Funk und Leuchtfeuer bunker ligt nabij de L410a en word momenteel (begin 2018) uitgegraven. Na de voltooiing van de L487 verloor onderstaande bunker echter haar functie en is de funkstelle overgeplaatst naar de L487. De bunker diende vanaf dat moment als kleine gevangenis waarvan nog enkele inscripties van de gevangen gezeten soldaten in de muren zijn terug te vinden.

Küver 408 - Funk und Leuchtfeuer bunker
Bp.4 - Stp. V - Nachrichtenanlage Tiger 
Tigerstelling - Stp.Gr.Terschelling

L487 - Unterstand für Funkmessgeräteauswertung

Het betreft hier een uit 2 verdiepingen bestaande bunker van het type L487. Dit speciaal voor de Luftwaffe ontworpen type was tijdens de oorlog het commandocentrum van de Tigerstelling. Het hoofddoel van de bunker bestond dan ook uit het in kaart brengen van de binnen gekomen gegevens die onder andere door de verschillende radarsystemen op en rond Terschelling waren verzameld. Simpel gezegd werd de verkregen data geprojecteerd op twee zogenoemde "Seeburgtische" (plottafels) Dit waren grote glazen landkaarten waarop door middel van een rood lampje het vijandelijke vliegtuig werd aangegeven, en de eigen jagers via een groen lampje. De lampjes werden bestuurd vanuit de onderliggende ruimte waar een aantal soldaten via de telefoon in directe verbinding stond met de radarstellingen binnen het te controleren gebied. Bij de glazen landkaarten stonden vervolgens twee navigatie officieren die de hoogte en de snelheid van het vijandelijk vliegtuig berekende en alle informatie via radiocontact doorspeelde naar de eigen jagers die vervolgens de achtervolging kon inzetten. Dit type bunker is in Nederland slechts driemaal gebouwd en zijn alle drie ook nog altijd aanwezig. Het tweede exemplaar bevind zich in de stelling Zander te Zandvoort en ligt geheel ondergronds. Het derde exemplaar behoord tot de Biberstelling te Oostvoorne en is eveneens net als deze een museumbunker. De bunker had naast een Duits typenummer ook nog een codenaam die luid: Bertha

L487 - Unterstand für Funkmessgeräteauswertung
Bp.4 - Stp. V - Nachrichtenanlage Tiger 
Bouwnummer: LAL 10046 
Tigerstelling - Stp.Gr.Terschelling

Auswertung Löwenzahn II - Leeuwarden

Op diverse locaties met name in de buurt van vliegvelden zijn door de Duitsers radiopeilstations gebouwd. Deze 'Jägerleitstellungen' diende als hulpmiddel voor de navigatie van de Duitse vliegtuigen. Kort gezegd stonden er in zo'n stelling gemiddeld 5 Y-peilers met een bijbehorende radiozender. In de Duitse vliegtuigen zat eveneens een zender en door het tijdsverschil te meten tussen beide kon men de afstand bepalen tussen de zenders. Enkele bekende Y-stellingen zijn onder andere Teerose, Schneeglökchen, Löwenzahn en Brennessel. Onderstaand ziet u de foto's van de Auswertung van Löwenzahn II in de buurt van Leeuwarden. Dit (standaard) T-vormig gebouw diende als administratie gebouw om de binnengekomen gegevens te verwerken. De gegevens werden vervolgens op een Seeburgtisch (grote glazen plaat met een landkaart) door middel van lampjes geprojecteerd. In 2015 is er een prachtig boek verschenen waar ook de bovenstaande informatie uit voortvloeit. Dit boek gaat nog een stuk dieper in op de werking van de Duitse 'radar' en is voor de liefhebber zeker een tip om aanschaffen. Het boek draagt dan ook de Titel: "Radar in Nederland 1940 - 1945" en is geschreven door J.R Verbeek en C.N.J Neisingh.

Auswertung
Löwenzahn II
Menaldumadeel (Leeuwarden)

Navigatiestation Noord (NS-N)

Navigatiestation Noord in Den Helder was een uit de jaren 50 van de vorige eeuw daterend radarcomplex wat in staat was om het luchtruim boven een gedeelte van Nederland in kaart te brengen. In totaal bevonden zich in Nederland een vijftal van deze stellingen die te samen het hele luchtruim boven Nederland konden controleren. De stellingen waren voorzien met Engelse technologie wat door de razendsnelle vorderingen op het gebied van radar al snel als achterhaald werd beschouwd. Veel van de Navigatiestations die zo zijn genoemd om de ware aard te verhullen hebben dan ook niet heel lang dienst gedaan en de terreinen zijn daarop overgevloeid in andere afdelingen van het leger. In Nederland zijn nog twee van deze stellingen vrijwel geheel bewaard gebleven waaronder de stelling in Den Helder. De andere nog intacte stelling bevind zich in het Groningse Holwierde en ook op de Veluwe zijn nog restanten uit deze perioden terug te vinden. Het complex in De Lier is na enige tijd omgedoopt tot het Schefferkamp. Het Navigatiestation in Winterswijk lag nabij het voormalig terrein van zweefvliegveld de Weuste en zou later verplaatst worden naar het Meddosche veld. Vandaag de dag is alleen het (vernieuwde) complex in Nieuw Millingen nog in gebruik als zijnde "Air Operations Control Station Nieuw Milligen"

Navigatiestation Groningen - NS-G - Holwierde
Navigatiestation Noord - NS-N - Den Helder
Navigatiestation Veluwe - NS-V - Nieuw Millingen
Navigatiestation Achterhoek - NS-A - Winterswijk
Navigatiestation Zuid - NS-Z - De Lier

Marjotstelling Deel 3 - Radarbunker + Manschappenverblijf + Tobruk

In het derde deel is een bijzondere bunker te zien, namelijk een bunker waarop halverwege 1943 een radar is geplaatst. Deze radar was van het type "Calais Zerstörersäule" (FuMO 3) en een zelfde bunker en radar bevond zich op Vlieland. Ook in Schoorl stond nog een soort gelijken opstelling. In het dak is nog altijd een groot rond gat te zien waarboven de radar stond. Ook zijn er nog enkele bouten aanwezig waar de radar aan bevestigd zat. Verder is op de foto's nog een Tobruk te zien, wat losse werkjes en een gemetseld loopgraaf.

Radarbunker + Manschappenverblijf + Tobruk
Deel 2: Marjotstelling
Stp.III H.M. Terschelling

Marjotstelling Deel 1 - Aggregaatgebouw + Bergplaats

In dit eerste deel van de Marjotstelling is een kleine bergplaats te zien en een vrij groot aggregaatgebouw. Beide bunkertjes verkeren in een redelijke staat en zijn te bereiken via een soort met schermuren afgeschermde weg. Via dit punt in de stelling liep een open loopgraaf naar de rest van de stelling maar dit is niet meer aanwezig of ligt geheel onder het zand.

Aggregaatgebouw + Bergplaats
Deel 1: Marjotstelling
Stp.III H.M. Terschelling

Sokkel Würzburg Riese V229

In de Stellung Hase te Harderwijk stonden tussen 1942 en 1945 twee radars van het type 'Würzburg Riese' Dit type radar was voor het nauwkeurig volgen op een relatief korte afstand. Nadat de verder op gelegen radar van het type 'Freya Fahrstuhl' het doel op grote afstand had waargenomen werd de locatie exact gevolgd door de Würzburg en indien mogelijk door de omliggende stellingen onder vuur genomen. Tegenwoordig is er van de twee Würzburg Riese radars nog 1 sokkel over van het standaard type V229. De tweede is vermoedelijk net als de rest van de stelling en een deel van de Duitse Schietbaan Horst in de jaren 60 gesloopt tijdens de aanleg van de snelweg A28.


Sokkel Würzburg Riese V229
Stellung Hase 
Harderwijk - Gelderland

Fundament Freya Fahrstuhl

In de voormalig Duitse Radarstelling Hase bij Harderwijk zijn nog 2 funderingen te vinden van de radars die hier van 1942 tot 1945 stonden opgesteld. Onderstaande foto's zijn van het fundament van de 'Freya Fahrstuhl' radar. Dit type radar stond op het ronde fundament en kon daardoor 360º draaien en was tevens in hoogte verstelbaar, vandaar de toevoeging 'Fahrstuhl' wat in het Duits 'lift' betekend. De radar had een bereik van circa 150 kilometer en werd vaak samen gebouwd met de Würzburg Riese radar die minder ver reikte maar een nauwkeuriger beeld gaf. Voor zo ver ons bekend is onderstaand fundament het enige 'zichtbare' overgebleven exemplaar van Nederland.


Fundament Freya Fahrstuhl
Stellung Hase 
Harderwijk - Gelderland

Schuilplaats

Het betreft hier een bijzonder bunkertje wat weinig Duits doet overkomen. Toch behoord het tot de stelling Leuchfeuer Zita waarin het bunkertje werd het gebruikt als schuilplaats. Het gebouwtje heeft een U-vormige vorm en beschikt over 2 ingangen. Schuilplaats  Luftwaffe Leuchfeuer Zita Zutphen

V229 - Würzburg Riese Stand FuMO 214

In de FuMG Stelling Löwe stonden twee radars van het type Wurzburg Riese. Deze radars hadden het doel vliegtuigen te volgen op korte afstand en stonden opgesteld op een sokkel van het type V229. Dit type sokkel was het standaard type sokkel voor een Wurzbur Riese en is in Nederland meermaals gebouwd. De bemanning van de stelling bestond uit ongeveer 200 man waaronder zich enkele Blitzmädels bevonden. Voor de bediening van Wurzburg Riese waren 2 onderofficieren en 6 manschappen nodig.


V229 - Würzburg Riese Stand FuMO 214
FuMG Löwe
Trimunt - Groningen

Knickebein K3

In Nederland waren twee Knickebein antennes aanwezig waarvan er één stond opgesteld in Bergen op Zoom en één in Julianadorp. Van de stelling in Julianadorp resteren nog enkele bunkers maar deze liggen onder de grond. Het enige tastbare bewijs voor de stelling is de ijzeren ring welke in het duinlandschap is terug te vinden. Op deze ring draaide ooit de antenne welke rond 1939 is ontworpen door een Duitse firma. Op 1 mei 1941 werd de radar beschoten door een tiental laagvliegende vliegtuigjes welke waren voorzien met een mitrailleur. Of de antenne hier schade door heeft ondervonden is ons veder niet bekend. Als u meer wilt weten over het Knickebein systeem, en de stelling in Julianadorp lees dan het volgende artikel. "Knickebein" 

IJzeren ring voor Knickebein
Lw.Nachr.-Anlage Knickebein K3  
Baupunkt 45a, W.N.134 L - Verteidigungsbereich Den Helder

Knickebein

In Julianadorp, niet ver van Den Helder zijn de restanten te vinden van het Duitse radar navigatiesysteem "Knickebein K3" Via dit systeem wat verspreid over Europa stond opgesteld. Was het voor de Duitsers mogelijk hun bommenwerpers naar een bepaald doel te leiden. Via twee Knickebein systemen werd er als het ware een kruis gevormd boven het te bombarderende gebied. De bommenwerper volgde het signaal vanuit één van de Knickebein's. En als deze op het punt aankwam dat de twee signalen elkaar kruiste zag de piloot dit op zijn apparatuur en wist dan dat hij zijn bommenlast kon droppen. De radar is natuurlijk al lang verdwenen maar de ring waarop deze ronddraaide is nog aanwezig. Het is een ring van ongeveer 15 cm breed en heeft een diameter van rond de 35 meter. Tot voor kort werd het dak van één van de naastgelegen bunkers nog gebruikt als uitkijkpunt. Maar na herstel werkzaamheden is deze weer geheel onder de grond verdwenen. Ook is tijdens deze werkzaamheden het Aggregaat gebouw gesloopt welke door de Duitse bezetter was gebouwd als stroomvoorziening van de stelling.

Een tweede Knickebein systeem welke in Nederland stond opgesteld bevond zich in Woensdrecht bij Bergen op Zoom. Het vermoeden bestaat dat de ring zoals deze in Julianadorp nog aanwezig ook in Woensdrecht nog aanwezig is, enkel dat deze enkele meters onder de grond ligt. Op het terrein in Woensdrecht zijn ook nog enkele sporen aanwezig zoals het aggregaat gebouw en het Machinegebouw.

  

Op het bovenstaande kaartje is goed te zien hoe het Duitse navigatiesysteem was verspreid over Europa. Tevens geeft het kaartje een beeld van hoe het systeem werkte. Er werd vanaf twee locaties een signaal verzonden. Waarvan er eentje werd gevolgd door een Duits vliegtuig of schip. Als het toestel dan het tweede signaal kruiste, wist de piloot dat het doel was bereikt. Hieronder vind  u een overzicht met de 12 gebouwde locaties in Europa. Nummer 13 is nooit afgebouwd.

Nummer	Diameter	Locatie	Land
K1	30	Klepp	Noorwegen
K2	95	Stollberg	Duitsland
K3	30	Julianadorp	Nederland
K4	95	Kleve	Duitsland
K5	30	Bergen op Zoom	Nederland
K6	30	Mont Viollete	Frankrijk
K7	30	Greny	Frankrijk
K8	30	Mont Pinçon	Frankrijk
K9	30	Beaumont Hague	Frankrijk
K10	30	Sortosville-en-Beaumont	Frankrijk
K11	30	Saint-Fiacre	Frankrijk
K12	95	Maulburg	Duitsland
K13	30	Noto	Italië

Het Knickebein systeem was gebaseerd op de morse code. Op de ene locatie werd een code van streepjes uitgezonden en op de andere locatie een morse code van puntjes. Als het vliegtuig de juiste locatie had bereikt veranderde de streepjes code in een ononderbroken pieptoon en wist de piloot dat hij de aangewezen locatie had bereikt. En als de piloot afweek van de route werden de punt en streep codes luider en kon de piloot het vliegtuig weer corrigeren naar de juiste route. Het Knickebein systeem had ongeveer een bereik van 500 kilometer. De Engelse kwamen er al snel achter dat er iets niet klopte en startte "The Battle of the Beams" Hiermee moest het Duitse systeem welke door de Engelsen werd aangeduid met de codenaam  'Headache' (hoofdpijn) worden verstoord. Engeland slaagde erin een stoorzender te ontwikkelen en deze kreeg de passende codenaam 'Aspirins' Deze stoorzender zond een signaal welke steeds morse streepje uitzond waardoor de piloot van het vliegtuig het toestel probeerde te corrigeren naar de juist route, welke uiteraard niet meer klopte. Het Knickebein systeem werd rond 1939 ontworpen door het Duitse bedrijf Telefunken en in dat jaar werden de eerste drie installaties in Duitsland gebouwd.

Julianadorp
In Julianadorp werd er door de Luftwaffe een Knickebein stelling gebouwd. Die naast de antenne uit verschillende bunkers bestond. Er werden een aantal Küverbunkers gebouwd waaronder één van het type 412. In deze bunker zat het bedieningspersoneel welke de radar bestuurde. En er werden een aantal Küvers gebouwd van het type 441. Op het dak van deze bunkers was een open bedding gebouwd voor lichtgeschut tot een kaliber van 3,7 cm. Van al het lichtere geschut werd geacht dat deze in de bedding kon worden opgesteld. Voor het opslaan van de munitie voor de Flak-Beddingen was er onder andere een Küverbunker van het type MG 35 gebouwd. Veder was er nog manschappenverblijf aanwezig van het type VF2a. Naast deze bunkers was er een bomvrije bunker gepland welke nooit is gebouwd. Dit zou een manschappenverblijf worden van het type 622. Naast deze bunker stond er nog een bunker gepland waar niets over bekend is. Vrijwel al deze bunkers zijn nog aanwezig naar ondergewerkt en niet meer begaanbaar. De ring waar de radar op draaide ligt nog steeds in het Duinlandschap maar deze is zo groot dat het beter vanuit de lucht zichtbaar is dan vanaf de grond. De stelling werd aangeduid als W.N.134 L welke viel onder Baupunkt 45a. De volledige naam van de stelling betrof "Lw.Nachr.-Anlage Knickebein" De bezetting van deze stelling bestond uit 1 officier, 5 onderofficieren en 28 manschappen en beschikte over de volgende wapens. Voor de bemanning van de stelling waren er 28 geweren aanwezig. De open beddingen welke op de Küverbunkers 441 stonden waren uitgerust met een stuk 2 cm flakgeschut. Veder was er een lichte granaatwerper voor handen, één zware M.G en 6 lichte M.G's

Let goed op de cirkel linksboven. Als u goed kijkt ziet u hier de ijzeren
cirkel waar de radar op draaide.

Op de onderstaande foto ziet u een Knickebein zoals deze ook in Nederland stond opgesteld. De Foto is afkomstig uit het Bundesarchiv. De stelling in Julianadorp was uitgerust met een "FuSAn 721 Knickebein"