MAZa Harlingen

Het betreft hier een gerestaureerd pand van het voormalig MAZa terrein in Harlingen. (Marine Artillerie Zeugamt) Tot enkele jaren geleden stond het terrein met de daarop aanwezige panden er zeer slecht en bouwvallig bij. De panden zijn in 1941 door de Duitsers gebouwd als geschutsreparatiewerkplaats en hebben na de oorlog dienst gedaan als cocosfabriek. Tegenwoordig word het gerestaureerde pand gebruikt voor huisvesting. De loods die er altijd naast stond is helaas gesloopt

MAZa Harlingen
Marine Artillerie Zeugamt
Friesland

Tobruk - Harlingen

De Duitse bezetter bouwde langs de stadsgracht in Harlingen een twintig tal tobruks ter bescherming en observatie van de oude binnenstad. De meeste zijn in de jaren na de oorlog weer afgebroken maar voor het oplettende oog valt er hier en daar nog één te spotten. Onderstaand exemplaar bevind zich naast een supermarkt en is vanaf hun parkeerplaats te bekijken.

Tobruk
Harlingen
Friesland

Bunker Koehool

In het Friese gehucht Koehool is er door de Duitsers een kleine stelling gebouwd ter verdediging van het luchtruim. In de Zeedijk verschenen enkele bunkers waarvan onderstaande bergplaats als enige bewaard is gebleven. In de directe omgeving van de stelling stonden diverse stukken geschut opgesteld waarvan enkele plateau's nog vaag in het landschap herkenbaar zijn. Tegenwoordig doet de bunker dienst als permanente expositieruimte en word deze af en toe opengesteld voor publiek. Meer informatie over de bunker kunt u vinden op de volgende website: www.bunkerkoehoal.nl



Bunker Koehool
Sedyk / Zeedijk
Friesland

Observatiebunker Noarderleech

Rond 1940 bouwde de Duitse bezetter lang de Friese kust een oefenveld waar de bommenwerpers behorende tot Fliegerhorst Leeuwarden konden oefenen met droppen van hun bommenlast. Dit gebeurde door het afwerpen van betonnen oefenbommen op in landschap gemarkeerde punten. In deze oefenbommen zat een glazenflesje met een chemische vloeistof die na de inslag hevig begon te roken. Op deze manier kon vanuit de observatiebunker de oefening worden gevolgd en worden gecoördineerd. Tevens werd het terrein waarschijnlijk gebruikt als "Notabwurfplatz" waar de Duitse bommenwerpers hun overgebleven bommenlast konden dumpen om vervolgens weer veilig te kunnen landen op het vliegveld in Leeuwarden. De bunker zelf is enigszins een standaard observatiebunker voor dit soort oefenvelden en is in Nederland meerdere keren gebouwd. Tot eind jaren 70 heeft er langs het IJsselmeer bij Huizen een vrijwel identiek exemplaar gestaan. De bunker heeft 55 cm dikke muren en voorzien van diverse observatiesleuven. Tussen deze sleuven is op onderstaande foto's een inham te zien waar tijdens de oorlog een spiegel was geplaatst voor een betere observatie van het luchtruim. Tegenwoordig is het Noarderleech een meer dan prachtig buitendijks natuurgebied wat aansluit op de Waddenzee. Vanaf het dak van de bunker heeft u dan ook een prachtig uitzicht op het gebied waar een zeer groot aantal weidevogels leeft en broed.

Observatiebunker Noarderleech
Oefenveld van Fliegerhorst Leeuwarden
Friesland

L487 - Unterstand für Funkmessgeräteauswertung

Het betreft hier een uit 2 verdiepingen bestaande bunker van het type L487. Dit speciaal voor de Luftwaffe ontworpen type was tijdens de oorlog het commandocentrum van de Tigerstelling. Het hoofddoel van de bunker bestond dan ook uit het in kaart brengen van de binnen gekomen gegevens die onder andere door de verschillende radarsystemen op en rond Terschelling waren verzameld. Simpel gezegd werd de verkregen data geprojecteerd op twee zogenoemde "Seeburgtische" (plottafels) Dit waren grote glazen landkaarten waarop door middel van een rood lampje het vijandelijke vliegtuig werd aangegeven, en de eigen jagers via een groen lampje. De lampjes werden bestuurd vanuit de onderliggende ruimte waar een aantal soldaten via de telefoon in directe verbinding stond met de radarstellingen binnen het te controleren gebied. Bij de glazen landkaarten stonden vervolgens twee navigatie officieren die de hoogte en de snelheid van het vijandelijk vliegtuig berekende en alle informatie via radiocontact doorspeelde naar de eigen jagers die vervolgens de achtervolging kon inzetten. Dit type bunker is in Nederland slechts driemaal gebouwd en zijn alle drie ook nog altijd aanwezig. Het tweede exemplaar bevind zich in de stelling Zander te Zandvoort en ligt geheel ondergronds. Het derde exemplaar behoord tot de Biberstelling te Oostvoorne en is eveneens net als deze een museumbunker. De bunker had naast een Duits typenummer ook nog een codenaam die luid: Bertha

L487 - Unterstand für Funkmessgeräteauswertung
Bp.4 - Stp. V - Nachrichtenanlage Tiger 
Bouwnummer: LAL 10046 
Tigerstelling - Stp.Gr.Terschelling

Tobruk

In de stelling zijn 6 tobruks gebouwd waarvan er met zekerheid nog 5 aanwezig zijn. Aan de Tobruk zat ooit nog een stuk van een overdekt loopgraaf maar deze is gesloopt. Op enkele meters van de Tobruk bevinden zich ook nog enkele brokstukken van wat ooit een Mortier-opstelling is geweest. De Tobruk zelf verkeert in een goede staat, maar is voor het grootste deel gevuld met zand.

Tobruk 2

Baupunkt 1 - Stp. IV H
Stp.Gr. Terschelling

Bedding voor 2 cm Flak en Munitiebergplaats

In de stelling Stp.IV H op Terschelling zijn diverse beddingen gebouwd waaronder 2 exemplaren van onderstaand type. Mogelijk werd onderstaande bedding gebruikt voor 2 cm Flak maar naar onze mening zijn de beddingen daarvoor aan de kleine kant. In de stelling stonden ooit een 60 tal Duitse bouwwerken die voor een groot deel onderling verbonden waren via een betonnen loopgraaf. Diverse bunkers en stukjes loopgraven zijn nog altijd aanwezig maar het grootste gedeelte is gesloopt of ligt geheel ondergronds. Ook bij deze bedding is in de directe omgeving weer een kleine dunwandige bergplaats aanwezig.



Bedding voor 2 cm Flak en Munitiebergplaats
Baupunkt 1 - Stp. IV H
Stp.Gr. Terschelling

Bedding voor 2 cm Flak en Munitiebergplaats

Zeer waarschijnlijk betreft het hier de bedding waar een stuk 2 cm Flak in heeft gestaan. De bedding is circa 5,40 m breed en heeft een inwendige geschutsruimte van 3,30 m. In de stelling stonden 2 stukken 2 cm Flak geschut in open beddingen en die diverse mortieren. Beide beddingen zijn nog altijd zichtbaar aanwezig alleen wel behoorlijk overgroeid door de nodige beplanting. In de directe omgeving van de bedding bevind zich ook nog een kleine bergplaats.

Bedding voor 2 cm Flak en Munitiebergplaats
Baupunkt 1 - Stp. IV H 
Stp.Gr. Terschelling

Duitse Gebouwen - Fliegerhorst Leeuwarden

Nabij de tegenwoordige hoofdingang van het vliegveld staan diverse Duitse gebouwen ter behoeve van het Luftwaffe personeel. Het zou hier gaan om een hospitaal complex bestaande uit 7 gebouwen welke in de karakteristieke "Heimatschutzstil" zijn gebouwd. Alle gebouwen zijn in gebruik maar vanaf de openbare weg redelijk te bekijken.

Luftwaffe Gebouwen
Fliegerhorst Leeuwarden
Friesland

Onbekende Bunker - Fliegerhorst Leeuwarden

Het betreft een bunkertje met een onbekende functie. De bunker bestaat gedeeltelijk uit Formstein en voor een deel uit beton. Ook is de bunker niet meer compleet aanwezig en overwoekerd met rotzooi en puin. Wij denken dat het hier om een water bergplaats gaat maar een bron daarvoor is ons niet bekend.

Onbekende Bunker
Fliegerhorst Leeuwarden
Friesland

Duitse Hangar - Fliegerhorst Leeuwarden

Langs de Poptawei (straatnaam) zijn in de oorlog diverse hangars gebouwd ter behoeve van de Duitse Luftwaffe. De meeste hangars zouden door de Duitsers zelf in september 1944 weer zijn afgebroken, maar wat vandaag de dag nog resteert zijn de restanten van 1 van deze hangars. De bijgevoegde luchtfoto geeft een iets beter beeld van de restanten die nog aanwezig zijn.

Duitse Hangar
Fliegerhorst Leeuwarden
Friesland

Kleines Gefechtsstand

Op diverse vliegvelden in Nederland zijn 2 soorten Gefechtsstande gebouwd. Het gaat hier om een groot exemplaar waarvan uit de functies behorende tot het vliegveld werd geregeld, en een klein exemplaar waar van uit mogelijk de overige zaken werden gecoördineerd zoals bijvoorbeeld het aansturen van de Flak-stellingen rond een vliegveld. Onderstaand exemplaar is een "Kleines Gefechtsstand" van een standaard type. Let op! De bunker bevind zich op militair terrein en het is verboden om militaire objecten te fotograferen behalve als deze zich langs de openbare weg bevinden. Aldus een bewaker die ons vriendelijk verzocht te vertrekken.



Kleines Gefechtsstand
Fliegerhorst Leeuwarden
Friesland

Tobruk - Fliegerhorst Leeuwarden

Rond vliegveld Leeuwarden liggen nog een stuk of 4 tobruks met aangebouwde trap. Deze bunkertjes maakte deel uit van de Flak-stellingen welke zich rond het vliegveld bevonden. In totaal bouwde de Duitsers 8 stellingen nabij het vliegveld. De meeste van deze stellingen waren uitgerust met luchtafweergeschut, en een stelling direct naast de tegenwoordige hoofdingang bestond uit versterkte gebouwen voor de huisvesting van het Luftwaffe personeel. Enkele jaren geleden zijn er nog diverse bunkers gesloopt ter behoeven van de nieuwe rondweg.



Tobruk met aangebouwde trap
Fliegerhorst Leeuwarden
Friesland

Tobruk met Klimkoker - Fliegerhorst Leeuwarden

Rondom Fliegerhorst Leeuwarden zijn een aantal stellingen gebouwd ter verdediging van het vliegveld. Vrijwel al deze stellingen zijn verdwenen maar rond het vliegveld zijn nog diverse bunkertjes te aanschouwen. De onderstaande bunker is een Tobruk met een soort klimkoker waarvan er nog enkele aanwezig zijn. Meestal bouwde men een klimkoker, of ingang aan de bovenkant in verband met een hoge grondwaterstand. De Tobruk bevind zich in een weiland en verkeert in een goede staat.

Tobruk met Klimkoker
Fliegerhorst Leeuwarden
Friesland

Observatiebunker - Schijnvliegveld SF01 Menaldum

Rond Fliegerhorst Leeuwarden zijn door de Duitse bezetter 3 schijnvliegvelden aangelegd. Deze nep vliegvelden bevonden zich in Marrum, Menaldum en Bozum. Het doel van deze schijnvliegvelden was om geallieerde bommenwerpers te misleiden om zo doende het echte vliegveld te sparen van een bombardement. De Duitsers hebben in Nederland tientallen van deze velden aangelegd evenals complete schijnfabrieken. Deze schijnvliegvelden waren soms exacte kopieën van het originele vliegveld maar bestonden soms ook uit een enkele landingsbaan waar wat lampen op stonden gericht. In de buurt van deze schijnvliegvelden stond geregeld wat 2 cm Flak opgesteld om de bommenwerpers te kunnen belagen. Onderstaande bunker zou behoren tot het schijnvliegveld Menaldum, echter bewijs ontbreekt hier voor. Wel is het een typische "schijnvliegveld bunker" waarvan gelijkende exemplaren zijn terug te vinden. Deze bunkertjes werden gebruikt om de belichting te regelen en in enkele gevallen om het nep vliegtuig wat via een stukje smalspoor heen en weer bewoog over de landingsbaan te kunnen besturen.

Observatiebunker 
Schijnvliegveld SF01 - Menaldum
Behorende tot Fliegerhorst Leeuwarden

Auswertung Löwenzahn II - Leeuwarden

Op diverse locaties met name in de buurt van vliegvelden zijn door de Duitsers radiopeilstations gebouwd. Deze 'Jägerleitstellungen' diende als hulpmiddel voor de navigatie van de Duitse vliegtuigen. Kort gezegd stonden er in zo'n stelling gemiddeld 5 Y-peilers met een bijbehorende radiozender. In de Duitse vliegtuigen zat eveneens een zender en door het tijdsverschil te meten tussen beide kon men de afstand bepalen tussen de zenders. Enkele bekende Y-stellingen zijn onder andere Teerose, Schneeglökchen, Löwenzahn en Brennessel. Onderstaand ziet u de foto's van de Auswertung van Löwenzahn II in de buurt van Leeuwarden. Dit (standaard) T-vormig gebouw diende als administratie gebouw om de binnengekomen gegevens te verwerken. De gegevens werden vervolgens op een Seeburgtisch (grote glazen plaat met een landkaart) door middel van lampjes geprojecteerd. In 2015 is er een prachtig boek verschenen waar ook de bovenstaande informatie uit voortvloeit. Dit boek gaat nog een stuk dieper in op de werking van de Duitse 'radar' en is voor de liefhebber zeker een tip om aanschaffen. Het boek draagt dan ook de Titel: "Radar in Nederland 1940 - 1945" en is geschreven door J.R Verbeek en C.N.J Neisingh.

Auswertung
Löwenzahn II
Menaldumadeel (Leeuwarden)

Restanten Wassermann - Terschelling

Enkele restanten welke zich bevinden in de directe omgeving van de Wassermann M

Restanten
Stp.Va L - Baupunkt 4
Stp.Gr Terschelling

Luchtwachttoren 6H3 - Oudemirdum

Halverwege de jaren 50 van de vorige eeuw heeft het "Korps Luchtwachtdienst" 138 luchtwachttorens laten bouwen verspreid door het hele land. Het doel van deze torens was door middel van een driepuntsmeting laagvliegende vijandelijke vliegtuigen op te sporen die te laag vlogen om door een radar gezien te worden. In veel gevallen werd een post opgericht op een bestaand hoog gebouw maar op locaties waar deze ontbraken werden de karakteristieke raadbouwtorens gebouwd. Echter waren de torens al snel achterhaald door de vorderingen op het gebied van radar en de ingebruikname van straaljagers. In 1968 werd de luchtwachtdienst dan ook opgeheven waarna er circa 10 torens werden overgedragen aan de BB (Bescherming Bevolking) Zij hebben enkele torens tot 1980 gebruikt voor het lokaliseren van atoombom inslagen en naast die torens werden dan ook kleine atoombunkers gebouwd waar het personeel uit de toren kon schuilen. Dit heeft tot 1980 geduurd waarna ook de laatste torens in onbruik raakte. Veel van de 138 torens zijn in de tussentijd gesloopt maar verspreid door het land zijn er nog 19 terug te vinden. Die in enkele gevallen zoals onderstaande in Oudemirdum op de monumentenlijst staan.

Luchtwachttoren 6H3
Koude Oorlog - 1953
Oudemirdum - Friesland

Tobruk

De derde en laatste Tobruk welke behoord tot de stelling "Gefechtstand Engelsche Tuin" Rondom Harlingen heeft een hele verdedigingslinie gelegen maar deze is naar alle waarschijnlijkheid geheel gesloopt. De verdedigingswerken in deze stellingen zijn dan ook de enige zichtbare restanten.

Tobruk
Gefechtstand Engelsche Tuin
Stp.Gr. Harlingen 

Tobruk

In de stelling liggen 3 tobruks welke nog zichtbaar aanwezig zijn. Ook ligt er geheel ondergrond nog een dunwandige commandobunker welke enkele jaren geleden tijdens de herinrichting van het park even tijdelijk open heeft gelegen. Voor foto's en meer info over dit bouwwerk zie de website http://www.gefechtstandharlingen.nl/

Tobruk
Gefechtstand Engelsche Tuin
Stp.Gr. Harlingen